Убайым, аҕа табаарыһым, үтүө сүбэһитим, бултка-алтка сыһыарбыт, айылҕаҕа харыстабыллаахтык сыһыаннаһарга, тулуурдаах, сиэрдээх буоларга үөрэппит учууталым Саха республикатын тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Россия үтүөлээх фермера, СӨ айылҕа харыстабылын туйгуна, Таатта улууһун, Амма нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, алгысчыт, поэт, мелодист, Дьаам сиригэр кэрэ айылҕалаах «КЫЫС АММА” сынньалаҥ киин, «Быйаҥ» бааһынай хаһаайыстыба Аҕа баһылыга, киһи киэнин кэрэмэһэ Данил Егорович Афанасьев – Талба орто дойду олоҕуттан букатыннаахтык барбыта олус хомолтолоох.
Айар күүс алгыстаах аартыга, үс дойду сырдык суолунан.
Айар тыл аҕата, Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүт түөлбэтигэр Чычымахха 2020 сыл сайыныгар, Сахабыт сиригэр Туризм аҕатынан биллэр Баһылай Атылааһап ыҥырыытынан, олус кэрэ дойдуга «Өксөкүлээх түһүлгэтэ» оҥоруутугар уонна Амма нэһилиэгин 100 сылын бэлиэтиир хамсааһыныгар үлэлэһэ, «АЙАР КУТ» түмсүү кыттыылаахтара буолан ол сайын үс массыынанан айаҥҥа туруннубут. «Алаас ааттаах, дойду сурахтаах» дииллэриниии, олохтоох нэһилиэк дьоно — сэргэтэ бэйэлэрин түөлбэлэрин устуоруйатын олус ытыктыылларын, олорон ааспыт бас — көс, биллиилээх дьонун аатын — суолун киэн тутта кэпсииллэрин убаастыы, хайгыы истибитим. Унньуулалаах, Дьаам сиригэр үөһэттэн анаабыт курдук ураты кэрэ айылҕалаах, күн уота күлүмүрдүүр, ыраас уулаах Амма өрүстээх, ыллам ырыаҕа эрэ ылланыах, хоһоонугар эрэ холбонуох, толоонугар толору сардаана сибэккилээх, киһи эрэ кута — сүрэ тохтоон, сылаанньыйар сиригэр кэлбит эбиппит. Үтүө дойдуну көрдөрөр, кэпсиир — ипсиир да дьоммут бэрт элэккэй, холку, айылҕалыын куруук алтыһар, сырдык санаалаах убай табаарыстар буолан биэрдилэр. Ол курдук убайым Данил Егорович Афанасьев, нэһилиэк аҕа баһылыга Степан Степанович Соров, скульптор, эмчит Вячеслав Иванович Кулачиков, Таатта улууһун мелодист хампаһыытара, хормейстер, СР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Карл Иванович Христофоров, байан тыаһын ураты алыптаах дорҕоонунан ыллатар, учууталлар учууталлара Владимир Иннокентьевич Михайлов.
Ырыа, муусука, ускуустуба куттаах дьоно муста эрэ түстэллэр, тугу айбыттарын, айыллыахтааҕын, тэрээһин хаамыытын тута ырытан барыыта буолла, ордук байан доҕуһуолугар буруолуу сылдьар саҥа ырыалары Данил Афанасьев тылларыгар уонна матыыбыгар, ааптар толоруутугар «Киэн тутун», Унаар Уйбаан тылларыгар Карл Христофоров муусукатыгар «Уруйдуу туойуоҕуҥ олоҕу» диэн Чычымах өрөгөйүн ырыатын иһитиннэрбититтэн биһирээн, бары да санаабыт көтөҕүлүннэ.
Салҕыы Кэрэ айылҕалаах «Кыыс Амма» дьиэ кэргэнинэн кэлэн сынньанар сиргэ, Амма өрүс уутун аннын көрдөрөр батискабыгар киирэммит, кини үтүмэн элбэх араас балыктарын ааҕан сиппэтибит, уу моторунан устан иһэн бииртэн биир дьиктини көрөн дьоллоннубут. Дьаам арыытын ааһаппытын кытта үрдүбүтүнэн биэс хаас көтөн ааста, уу түгэҕэр курдары балык арааһа көстөр, саҥа төрөөбүт кустар умсан чолопоойдоһоллор, арай сотору буолаат Кыраайы үөрэтээччилэр суруйууларынан Кээрэкээн ойуун Чычымахтан чугас өрүс быраанын үрдүгэр көмүллэн, харалла сытар сиригэр адаарыһан улахан муостаах кулааһай турарын көрөн, соһуйан эрэ хааллыбыт. Итини барытын арыалдьыппыт Данил Дьөгүөрэбис бу санаатахха айылҕаны кытта күүскэ алтыһар, ылыннарар күүһүнэн сэдэх көстүүлэри көрдөрдөҕө. Дьэ ити курдук айан дьоно салҕыы сардааналаах толооҥҥо хаартыскаҕа түһэн, балыксыт үүтээнигэр көмүлүөк оһоҕун оттон алҕанан, Чычымах сэлиэнньэтин музей дьиэлэрин, таҥаратын дьиэтин көрөн, Өксөкүлээх айымньыларынан оҥоһулла турар скульптуралары көрөн, үөрэн — көтөн Уунньуулалаах сиригэр, Өксөкүлээх түһүлгэтигэр киириибитигэр киһи кэтэспэтэх дьикти түгэнэ буолла. Өксөкүлээх түһүлгэтигэр киирии аркатын аттыгар, күрүө үрдүк бүтэйигэр Өксөкү кыылбыт бэйэтинэн олорор буолан биэрдэ. Дьэ доҕоор, дьикти буолбат дуо.
Үс күннээх «Таатта — уран тыл биһигэ» диэн ааттаах маршруппут түмүктэнэн, ол күһүнүттэн «АЙАР КУТ» түмсүү биир сүрүн хайысхатынан буолбут бырайыага үлэтэ күргүөмнээхтик саҕаламмыта. Уран тыл биһигин эйгэтэ, бэйэтигэр тардан ылар күүһэ баар эбит. Убай доҕор, Данил Егорович күннэтэ саҥа хоһооннорун ааҕан иһитиннэрэр, эрдэ ырыа гынан көтүппүт хоһооннорун көмүс куолаһынан ыллаан иһитинэрэр. Убайбыт Баһылай Атылааһап ол күһүн, күннэтэ хоһоон айар буолан соһутан, үлэтэ — хамнаһа өссө тупсан барбыта. «АЙАР КУТ» түмсүү араас таһымнаах бырайыактара олоххо киириилэрэ тэтимирбитэ. Айар талаан арыллыытыгар аҕа табаарыһым өҥөтө сүрдээх элбэхтэр. Баһылай билиҥҥитэ аҥардас Амма кэрэ айылҕатын хоһуйууларыгар, РФ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха аркыастырын сүрүн дирижера Николай Петров муусукатыгар «Айыы күөлэ», «Үрүҥ түүн», «Ырыа хайа» ырыалара суруллубуттара.
Амма нэһилиэгэ 2023 сылга Мэҥэ Хаҥалас Манчаары Баһылай төрөөбүт түөлбэтин нэһилиэгин, күөх Ньурба Чаппанда нэһилиэгин уонна «АЙАР КУТ» түмсүүнү кытта араас эйгэлэргэ (култуура, үөрэҕэрии, тыа хаһаайыстыбата, туризм) бииргэ үлэлииргэ сөбүлэҥ түһэрсибитэ.
2021 сыл Саха өрөспүүбүлүкэтигэр биир сүдү киһибит Мэҥэ Хаҥалас Майатыгар Дмитрий Федорович Ходулов аатынан норуот айымньытын дьиэтэ арыллан маҥнайгы тэрээһинин ыытарга РФ, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, «Душа России» национальнай бириэмийэ лауреата В.П.Винокуров — Кыталык Баһылайы кытта сүбэлэһэн Манчаары дойдутугар, Амма нэһилиэгин 100 сылын көрсө «Айар Кут түһүлгэтэ» анал улахан тэрээһини ыыппыппыт. Данил Афанасьев «Киэн тутун», Василий Атласов «Айыы күөлэ», «Ырыа хайа», «Кыталык» ырыаларын аранжировкатын тыас — ус дорҕоон, доҕуһуол эйгэтин сүрүннээччи, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Леонид Моисеевич Иванов — Лүҥкүр оҥорон, тутатына саҥа көстүүлэри (клиптары) устан үөрүүлээх түһүлгэ ис хоһоонун толору арыйбыттара. Сотору долгуйар Дьокуускай куорат Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан норуот айымньытын дьиэтигэр АММА нэһилиэгэ 100 сылын уруйдуу көрсөр, улахан тэрээһинигэр бары бииргэ үлэлэһэ сылдьар табаарыстарбытынаан, Чычымах сэлиэнньэтин дьоно-сэргэтэ бары кыттыылаах улахан таһымнаах тэрээһини ыытаммыт, инники былааннарга өссө чиҥник тирэҕирэн, Өксөкүлээх убайбыт 150 сааһын дьоһуннаахтык көрсөргө, былааннаах үлэлэри ыытарга санаммыппыт.
2023 сыл культурный десант бырайыак чэрчитинэн «Өбүгэ тыына» саҥа хамсааһыҥҥа Ньурба Чаппандатыгар Амматтан Д.Е.Афанасьев, А.И.Афанасьева, С.С.Соров, Л.С.Кулачикова, В.И.Кулачиков, Тааттан К.И.Христофоров, Дьокуускайтан Н.П.Петров, А.С.Федоров-Охонооһой, В.Н.Атласов буолан «УЛУУ СЫҺЫЫ» диэн сиргэ 2027 сылга диэри биир улахан туристическай комплекс тутуллуутугар маастар кылаастары ыытан, олохтоох нэһилиэнньэ дьонун сэргэтин кытта санаа үллэстэн, саҥа сүүрэннэри олоххо киллэрэргэ, былааннары торумнаан бэрт ситиһиилээх айан сырыыта буолбута.
Бу сыл үйэлээх бырайыактары олоххо киллэрэр сыалтан Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Чычымахтааҕы норуот айымньытын дьиэтигэр үлэҕэ киирэн, сыл устата убайбынаан Данил Егоровичтыын балыгы муус аннынан, сайынын илимнээн, муҥхалаан, күһүнүн, сайынын куһу хайдах табыгастаахтык бултуурга, кыһынын хапхааннаан, туһахтаан булт араас көрүҥэр уһуйуллан кэлбиппэр, билиитин – көрүүтүн, баай уопутун бэрсибитигэр муҥура суох махталлаахпын. Убайым аттыбар баарын тухары куруук сүбэлии – амалыы, дьиэ ис тас үлэтигэр эмиэ сыһыаран элбэххэ да үөрэттэҕэ, такайдаҕа.
Данил Егорович, эн сырдык мөссүөҥҥүн баарбыт тухары өйдүү-саныы сылдьыахпыт, бииргэ саҕалаабыт үлэлэрбитин олоххо хайаан да киллэриэхпит диэн мэктиэлиибин. Айылҕалаах аҕа табаарыс үөһэттэн да көрө-истэ сылдьыаҥ, бар дьоҥҥун арчылыаҥ, араҥаччылыаҥ дии саныыбын. Убайым барахсан быдан дьылларга бырастыы, быраһаай.
Егор Валерьевич Иванов — «АЙАР КУТ» түмсүү салайааччыта. 18.11.2024с.
